ASEAN – Indie. Będzie się działo?

Współpraca państw ASEAN z Chinami od wielu lat rozwija się coraz intensywniej. Jednak w regionie azjatyckim Chiny mają coraz poważniejszego rywala – Indie. Państwa ASEAN, które budują sieć powiązań regionalnych, doskonale wyczuwają zmieniające się trendy. Czy intensyfikacja ich współpracy z Indiami umożliwi zrównoważenie wpływów Chin? Co mogą na tym ugrać obydwaj partnerzy?

4 marca 2011 roku oficjalna strona internetowa Sekretariatu ASEAN obwieściła, że poprzedniego dnia reaktywowano współpracę w ramach Rady Biznesu ASEAN–Indie  (ASEAN-India Business Council). Tekst emanuje entuzjazmem oraz dumą z powodu pogłębienia wzajemnych relacji i to w tak ważnej kwestii. Spotkanie miało bowiem stworzyć platformę współdziałania przedstawicieli sektora prywatnego obydwu stron oraz jednocześnie umocnić dialog z władzami państw. Informację na temat spotkania zamieściło też na swoich stronach BBC. Przytoczono wypowiedź indyjskiego ministra handlu dotyczącą planów pogłębienia współpracy między Indiami a ASEAN. Podobne deklaracje (pojawiające się jednak częściej na oficjalnych stronach ASEAN niż na stronach poszczególnych ministerstw Indii) wydają się uzasadnione i realistyczne. Świadczy o tym chociażby fakt, że systematycznie wzrasta wartość wzajemnej wymiany handlowej oraz jej udział w całości handlu zagranicznego obydwu stron. Indie są obecnie siódmym największym partnerem handlowym ASEAN (wzrost znaczenia z 0,7% w 1993 roku do 2,5% w 2009 roku). Natomiast ASEAN, z dziesięcioprocentowym udziałem w wartości obrotów handlowych Indii, plasuje się na czwartym miejscu (na pierwszym miejscu jeśli chodzi o kraje wschodnioazjatyckie). Indie są drugą w regionie potęgą gospodarczą, a jednocześnie coraz poważniejszym rywalem Chin w stosunkach z państwami południowoazjatyckimi. Wartość obrotów handlowych ASEAN–Indie stanowi ok. 25–30% wartości handlu ASEAN–Chiny, w ostatnich latach wzrasta ona jednak szybciej (nawet dwukrotnie).

Jakie są więc przyczyny i jakie mogą być skutki zbliżenia ASEAN i Indii? Warto przyjrzeć się sprawie bliżej.

Początki nie były łatwe

Państwa Azji Południowo-Wschodniej i Indie łączy wiele: bliskość geograficzna, kultura, geopolityka, problemy z rozwojem gospodarczym. Przez wiele lat ważniejsze było jednak to, co dzieliło, budziło kontrowersje i wywoływało spory. Zaraz po II wojnie światowej wydawało się, że uda się nawiązać bliskie relacje. Indie wspierały dążenia niepodległościowe Indonezji, angażowały się w rozwiązanie kryzysu w Indochinach, podpisały nawet traktaty o przyjaźni z Indonezją, Birmą i Filipinami. Aspirowały także do członkostwa w Stowarzyszeniu Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN), którego odmówiono im przede wszystkim ze względu na regionalny charakter ugrupowania. Obydwie strony koncentrowały się jednak głównie na własnych problemach. Sytuację znacznie pogorszyło podpisanie przez Indie w 1971 roku Traktatu pokoju, przyjaźni i współpracy ze Związkiem Radzieckim, a następnie poparcie udzielone przez Indie Wietnamowi, którego inwazja na Kambodżę została zdecydowanie potępiona przez ASEAN. Państwa Azji Południowo-Wschodniej, których stosunek do ZSRR był daleki od życzliwego, zaczęły wątpić w intencje Indii, co poważnie ochłodziło wzajemne stosunki. Przełom nastąpił dopiero na początku lat 90. XX wieku wraz z upadkiem Związku Radzieckiego i reorientacją priorytetów indyjskiej polityki zagranicznej.

Upadek systemu bipolarnego i postępująca globalizacja znacznie ułatwiły zbliżenie na linii ASEAN–Indie. Niemniej ważne były jednak motywy samych stron – coraz silniejsze dążenie państw ASEAN do stworzenia sieci powiązań regionalnych oraz polityka otwarcia Indii na świat (w tym m.in. realizowana od początku lat 90. Look East Policy).

Ważnym powodem zbliżenia z ASEAN była dla Indii także rosnąca potęga Chin. Rodzące się mocarstwo zaczynało dominować w regionie Azji Południowo-Wschodniej, zwłaszcza gospodarczo. Problemem było też wsparcie polityczne i militarne, udzielane przez Chiny południowoazjatyckim sąsiadom Indii, a zwłaszcza strategiczne partnerstwo z Pakistanem. Indie doceniały znaczenie konkurenta, tym intensywniej zabiegały więc o pozytywne relacje z państwami ASEAN. Kraje Azji Południowo-Wschodniej dostrzegały natomiast w Indiach przeciwwagę dla wpływów chińskich, a także wsparcie w budowaniu frontu przeciwko zachodnim naciskom na demokratyzację i przestrzeganie praw człowieka.

Potrzebę intensyfikacji powiązań w ramach regionu potwierdził kryzys finansowy lat 1997–1998. Indie, za sprawą współpracy z ASEAN, stopniowo stawały się częścią szeroko rozumianej Azji i Pacyfiku. Przynależność do regionu miała być rekompensatą za utracone wsparcie ze strony państw bloku wschodniego. Początkowo więc Indiom zależało na umacnianiu więzi, to od nich zwykle wychodziła inicjatywa. Jednak po kryzysie także państwa Azji Południowo-Wschodniej doceniły wartość nowego partnera. Na recesję gospodarczą nałożyły się bowiem problemy związane z rozwojem terroryzmu, co skutkowało większą ostrożnością inwestorów zachodnich. W tej sytuacji, nie tylko Chiny, lecz także Indie stały się dla państw ASEAN stabilnym partnerem gospodarczym (postrzeganym po części jako reprezentant Zachodu, po części jako element integracyjnych struktur regionalnych).

Kolejne dziedziny współpracy

W ostatniej dekadzie XX wieku i na początku wieku XXI Indie podpisały kilka traktatów dwustronnych z państwami Azji Południowo-Wschodniej. Kluczowym obszarem współpracy były jednak relacje z ASEAN jako całością. W kolejnych latach formalizowano więc wzajemne relacje, obejmując nimi jednocześnie kolejne obszary działania: od partnerstwa sektorowego, poprzez członkostwo w Forum Regionalnym ASEAN i kwestie bezpieczeństwa, aż po zaawansowaną współpracę gospodarczą w ramach strefy wolnego handlu – AIFTA.

Obydwie strony od początku nie ukrywały, że najważniejszym obszarem współpracy są dla nich kwestie gospodarcze. Wzajemna wymiana handlowa stale rośnie. Podpisane w 2009 roku porozumienie (AIFTA) jest w pewnym sensie ukoronowaniem wcześniejszych wysiłków, ale stwarza także możliwości rozwoju jeszcze bardziej intensywnych stosunków ekonomicznych. Prace nad dokumentem nie zawsze przebiegały w atmosferze harmonii i konsensusu, ostatecznie udało się jednak osiągnąć kompromis i od 1 stycznia 2010 roku rozpoczęła się redukcja wzajemnych stawek celnych.

Obecnie trwają także rozmowy dotyczące kolejnych porozumień ASEAN–Indie. Mają one objąć obszar handlu usługami oraz przepływu inwestycji bezpośrednich. Rozwija się też współpraca na rzecz wzmacniania sektora prywatnego (m.in. w ramach wspomnianych szczytów Rady Biznesu ASEAN–Indie).

Ważną kwestią we wzajemnych relacjach ASEAN i Indii jest problem granic. Dla obydwu stron szczególnie ważne jest zagwarantowanie bezpieczeństwa morskiego, zwłaszcza od czasu, kiedy wzrosła liczba ataków pirackich oraz w sytuacji nieustannego zagrożenia zamachami terrorystycznymi. Ze względów bezpieczeństwa energetycznego szczególnie newralgicznym punktem jest Cieśnina Malakka, łącząca Morze Południowochińskie z Oceanem Indyjskim. Jest to jeden z najważniejszych szlaków morskich na świecie, umożliwiający stabilność ekonomiczną regionu oraz dostawy energii zarówno do Indii, jak i do państw ASEAN.

Poza współpracą z poszczególnymi państwami ASEAN oraz z samą organizacją, Indie rozwijają stosunki w ramach subregionów. W tym obszarze funkcjonują przede wszystkim dwie instytucje: Inicjatywa Zatoki Bengalskiej na rzecz Multisektorowej Współpracy Technicznej i Gospodarczej (BIMSTEC: Indie, Tajlandia, Bangladesz, Sri Lanka, Myanmar, Nepal i Bhutan) oraz Inicjatywa Współpracy Mekong Ganga (MGCI: Indie, Tajlandia, Wietnam, Laos, Kambodża i Myanmar). Uwaga Indii skupia się na współpracy z państwami biedniejszymi, mniej rozwiniętymi gospodarczo, ponieważ przyszłość regionalnej współpracy gospodarczej w dużym stopniu będzie zależeć od tego, jak szybko dogonią one gospodarki ASEAN-6.

Bardzo perspektywiczna wydaje się współpraca ASEAN i Indii w zakresie nauki i technologii. Obydwaj partnerzy mają duże możliwości rozwoju, np. przemysłu komputerowego czy turystycznego. Ogromny potencjał drzemie także w zasobach ludzkich. Współpraca opiera się na akademickich programach wymiany, tworzeniu wzajemnych centrów nauki oraz powoływaniu wspólnych instytucji zajmujących się badaniami nad regionem. Podkreśla się natomiast, że nadal brakuje współpracy inspirowanej oddolnie.

Perspektywy i wyzwania

Współpraca ASEAN i Indii jest coraz bardziej efektywna, przynosi państwom liczne korzyści i daje perspektywy kolejnych. Nie jest ona jednak wolna od pewnych problemów i napięć. Między państwami ASEAN a Indiami występują różnice w kwestiach politycznych. Kraje Azji Południowo-Wschodniej obawiają się także nieustannych napięć na linii Indie–Pakistan. Na stosunki pomiędzy państwami wpływa też ich sytuacja wewnętrzna. Przemoc w stosunkach hindusko-muzułmańskich w Indiach stanowi zagrożenie dla stabilności społeczeństw Azji Południowo-Wschodniej (ryzyko walk na tle etnicznym, intensyfikacja dążeń separatystycznych itp.). Ponadto brak strukturalnych reform gospodarczych, protekcjonistyczne dążenia niektórych polityków i przedstawicieli biznesu, korupcja, biurokratyzacja, zbyt małe możliwości rozwoju przedsiębiorstw prywatnych występujące po obydwu stronach hamują integrację gospodarczą.

Problemem jest także duży udział mocarstw w regionie – zarówno polityczny, jak i gospodarczy. USA i Chiny, podobnie jak Indie, zdają sobie sprawę ze znaczenia Azji i Pacyfiku. Strategie polityki zagranicznej muszą więc uwzględniać wzajemne interesy, szanse i napięcia.

Tak – w dużym skrócie – wyglądały i wyglądają obecne relacje Indii z państwami ASEAN. Jest to temat coraz bardziej aktualny i z każdym rokiem, a być może nawet z każdym miesiącem, zyskujący na znaczeniu. O ile o relacjach ASEAN–Chiny pisze się i mówi się całkiem sporo, o tyle temat pozycji Indii w regionie Azji Południowo-Wschodniej jest raczej ignorowany, zwłaszcza w polskich źródłach. Moim zdaniem – niesłusznie. W sytuacji, gdy wolumen wzajemnych obrotów handlowych ASEAN z Indiami rośnie szybciej niż z Chinami, a sytuacja gospodarcza i demograficzna państw Azji Południowo-Wschodniej pozwala przypuszczać, że dużą szansą jest dla nich inwestowanie, wzorem Indii, w usługi – intensyfikacja współpracy staje się czymś równie potrzebnym, co prawdopodobnym. Warto zatem, wyposażonym w pewną bazę faktograficzną, obserwować rozwój sytuacji w poszerzającym się regionie Azji i Pacyfiku.

Aneta Liszewska

Napisz do autorki: liszewskaaneta@gmail.com